بسم‌الله‌الرّحمن‌الرّحیم
فنا، شکر نعمت وجود
در بحث خطبۀ فدکیه به خلاصۀ جلسۀ 7 (9 جمادی‌الاول 1448) با عنوان «فنا، شکر نعمت وجود» می‌رسیم.
در بخش اول خطبه بودیم که حضرت می‌فرماید:
«الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَنْعَمَ وَ لَهُ الشُّكْرُ عَلَى مَا أَلْهَمَ وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ اِبْتَدَأَهَا، وَ سُبُوغِ آلاَءٍ أَسْدَاهَا، وَ تَمَامِ مِنَنٍ وَالاَهَا؛ جَمَّ عَنِ الْإِحْصَاءِ عَدَدُهَا، وَ نَأَى عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدُهَا، وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاكِ أَبَدُهَا. وَ نَدَبَهُمْ لِاسْتِزَادَتِهَا بِالشُّكْرِ لاِتِّصَالِهَا، وَ اسْتَحْمَدَ إِلَى الْخَلاَئِقِ بِإِجْزَالِهَا، وَ ثَنَّى بِالنَّدْبِ إِلَى أَمْثَالِهَا.»[1]
حمد، خدا را بر آنچه نعمت داد و شکر، او را بر آنچه الهام کرد و ثنا بر او به‌خاطر آنچه پیش فرستاد؛ از نعمت عمومی که با آن آغاز کرد، مواهب فراوانی که عطا فرمود و عطایای تامّی که ارزانی داشت. چنان‌که عددش بیرون از شمار، نهایتش فراتر از جبران و دامنه‌اش دورتر از ادراک است. او مردم را فراخواند تا با شکرگزاری‌شان نعمت‌ها را فزونی بخشد و از آنان طلب حمد کرد تا نعمت‌ها را به کمال برساند و دعوتشان کرد تا نعمت‌ها را دوچندان کند.
اینجا حضرت فاطمه(سلام‌الله‌علیها) به نعمت ابتدایی یعنی نعمت وجود و هستی اشاره می‌کند که همگان قابلیت دریافت آن را داشته‌اند. وجود داشتن، نعمتی است که به هیچ رتبه‌ای منحصر نیست و همۀ مراتب به قدر وسع وجودی خود هستند و وجود دارند. البته وجود، تقسیم‌شدنی نیست و چنین نیست که بگوییم خدا وجود را بین بندگان تقسیم و به هریک سهمی از آن داده است؛ بلکه تفاوت، در بهره‌مندی‌هاست.
مثل اینکه یک معلم وقتی درس می‌دهد، علم خود را بین شاگردانش تقسیم نمی‌کند؛ بلکه تمامی آن را به تمامی آن‌ها ارائه می‌دهد. همه هم می‌شنوند؛ اما هرکس به قدر خودش می‌فهمد و دریافت و عمل می‌کند.
حضرت در اینجا خدا را سپاس می‌گوید بر اینکه سفرۀ وجود را که عین کمال و زیبایی است، گسترده و همۀ انسان‌ها را در آن وارد کرده است. این، مبدأ همۀ شکرها و سپاس‌هاست. اگر این نعمت را نبینیم و نتوانیم در عین تمام تفاوت‌ها حقیقت جاری وجود را درک کنیم، در مراتب نازل نعمت متوقف می‌شویم و متناسب با بود و نبود آن‌ها خدا را شکر می‌گوییم.
اما اگر نعمت وجود را ببینیم، از تمام نعمت‌ها متوجه منعم و صاحب حقیقی وجود می‌شویم و می‌بینیم که هر حمدی به خدا برمی‌گردد، چون هر زیبایی و کمالی از اوست: «الحمدلله». در نتیجه می‌کوشیم حجاب‌ها را کنار بزنیم و به او برسیم و از هر نعمتی برای ظهور نعمت اصلی یعنی وجود استفاده می‌کنیم. و ازآنجاکه منعم، بی‌نهایت است و حد ندارد، در هیچ رتبه‌ای گمان نمی‌کنیم دیگر به خدا رسیده‌ایم؛ ازاین‌رو هیچ‌گاه از حرکت و رشد متوقف نمی‌شویم.
برای فهم بهتر مثالی بزنیم. وقتی در اتاق نشسته‌ایم، اگر چراغی روشن کنیم، فضا روشن می‌شود؛ هرچه هم چراغ‌ها بیشتر، روشن‌تر. اما در نور خورشید، روشنی چراغ اصلاً پیدا نیست و هرچه هم چراغانی کنیم، نورش دیده نمی‌شود؛ چون نور خورشید که نسبت به آن بی‌نهایت است، همه جا را پر کرده است.
دربارۀ نعمت‌ها هم همین است. نعمت مال، سلامتی، علم، توفیق عبادت و... همه مثل چراغ است که به‌تنهایی خوشایند است؛ اما در مقابل نعمت وجود، هیچ‌کدام به چشم نمی‌آید. اگر به خودمان نظر داشته باشیم، فقط این چراغ‌ها را می‌بینیم و فکر می‌کنیم «من ثروتمندم»، «من سالمم»، «من علم دارم»، «من عبادت می‌کنم» و... . اما اگر وجود را ببینیم، دیگر این چراغ‌ها رنگی برایمان ندارند و به‌خاطرشان هیچ شأنی برای خود قائل نمی‌شویم.
البته در صورت اول شاید این‌ها را از خدا بدانیم و از او تشکر کنیم؛ اما چون همین روشنی‌ها را برای خود کمال و خوشبختی می‌بینیم، دیگر نمی‌توانیم عظمت وجود را درک کنیم و اگر هم این روشنی‌ها کم و زیاد شود، چون شأن و هستی خود را در خطر می‌بینیم، به خدا معترض می‌شویم. اما وقتی نعمت وجود را در نظر بگیریم و به درک منعم برسیم، خود او را می‌ستاییم و دیگر خود را نمی‌بینیم که از خدا طلب‌کارِ نعمت‌ها شویم.
این همان مقام فنا و بلکه بالاتر از آن یعنی إفناست. فنا معدوم شدن نیست؛ بلکه محو شدن در برابر عظمت اوست. یعنی چنان او را ببینیم که هیچ‌چیز دیگر حتی خودمان به چشممان نیاید. یعنی آن‌قدر غرق زیبایی وجود شویم که دیگر اوصاف وجود نظیر «مال من»، «علم من» و... را در مقابل آن فراموش کنیم. پس هرچه بیشتر فانی شویم، خدا را بهتر می‌بینیم و به سعادت و بقا می‌رسیم؛ «وَ يَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ»[2].
حضرت در اینجا برای کسانی سخن می‌گوید که با همراهی و تبعیت ظاهری از پیامبر(صلّی‌الله‌علیه‌وآله) گمان می‌کردند او را می‌شناسند و به او ایمان دارند؛ اما در واقع نمی‌شناختند، چون خود را می‌دیدند و هرکدام به کمالات خود بسنده کرده و مفتخر بودند. آن‌قدر برای خود چراغ روشن کرده بودند که دیگر پیامبر(صلّی‌الله‌علیه‌وآله) را نمی‌دیدند. برای همین وقتی ظاهراً از بینشان رفت، حرفش را زیر پا گذاشتند و به علی(علیه‌السلام) که وصیّ و امام پس از او بود، پشت کردند. پنداشتند او و همسرش نیز یکی مثل خود آن‌ها هستند و اگر در بین خود، کسی با کمالات ظاهری بیشتر پیدا شود، می‌توانند او را امام خود بگیرند!
بانو هم می‌خواست به آن‌ها نشان دهد که خدا و پیامبرشان را گم کرده‌اند. ازهمین‌رو با حمد و ثنای الهی شروع کرد و از نعمت وجود گفت، تا بفهمند وقتی در مقابل ولایت می‌ایستند، در واقع با خودشان می‌جنگند، نه با علی(علیه‌السلام)؛ چون علی(علیه‌السلام) جان و نفس پیامبر(صلّی‌الله‌علیه‌وآله) و مظهر تامّ وجود بود و آنان نیز با او بیعت کرده بودند.
مشکل اینجا بود که آن‌ها، هم برای خود و هم برای یکدیگر موقعیت و جایگاه قائل بودند. برای همین قیاس می‌کردند و می‌گفتند: «این جوان‌تر است، این زاهدتر است، این نمازش طولانی‌تر است و...»! در واقع بندگی‌های ظاهری بر چشم آنان پرده انداخته و حجاب ادراک وجود حقیقی شده بود. نعمت‌ها را از خدا می‌دیدند و شاکر بودند؛ اما خدا را در نعمت‌ها نمی‌دیدند و منعم را لابه‌لای نعمت‌ها گم کرده بودند.
ما نیز تا شأن و شئون داشته باشیم و قیاس کنیم، محال است بتوانیم در وجود فانی شویم. هرچه موفقیت‌های بیشتری کسب کنیم، حتی اگر در وادی حلال و ظاهر دین باشد، خطر بیشتر است و اگر مراقب نفسمان نباشیم و در کنار توفیقات تزکیه نکنیم، یک‌باره می‌بینیم غرق نعمت‌ها شده‌ایم و دیگر منعم را پیدا نمی‌کنیم؛ می‌بینیم با نعمت‌ها شاد و غمگین می‌شویم، درحالی‌که پیش‌تر فقط به منعم دل‌بسته بودیم که به شوق او نفس می‌کشیدیم!
اما حقیقت آن است که همۀ ما در عین تفاوت‌هایی که داریم، در مقابل خدا عین فقریم و او به همۀ ما وجود داده است. پس هرگز جای قیاس نیست و توفیقات و موفقیت‌ها را نمی‌توان دلیل برتری دانست. اصلاً مگر نمی‌گوییم نعمت‌های خدا بی‌شمارند؟ چیزی که ما حتی نمی‌توانیم آن را به شماره آوریم، چطور می‌توانیم صاحبش باشیم؟ این غیرقابل شمارش‌ها مال خدا هستند. ما باید از این‌ها چشم بپوشیم و به وجود عین‌فقرمان برسیم تا بتوانیم منعم را درک کنیم.
نعمت وجود، بسیار فراتر از نعمت‌های دنیوی و حتی معنوی است. نعمت‌های دیگر هم به انسان داده شده تا او آن‌ها را در مسیر فنا در وجود مصرف کند؛ یعنی خدا به او روشنی داده تا منبع نور را که خورشید است، بشناسد و او را ثنا بگوید. وگرنه همین چراغ‌ها و روشنی‌ها برای او حجاب خورشید می‌شوند تا نتواند به خورشید نزدیک گردد.
حتی وقتی بهترین نعمت به انسان می‌رسد، برای این است که نور خدا و ولایت را در جان او تشدید کند؛ نه اینکه شعلۀ محبتش را پایین بکشد و سردتر کند و او را اسیر جلوات نماید تا به ذهن و سؤالات ذهنی بیفتد. مال و علم و عبادت و عرفان و... هیچ‌کدام هنر نیست؛ هنر آن است که این نعمت‌ها در مسیر حق و فانی شدن در وجود مصرف شود و عشق و جاذبۀ ولایت را در جان انسان پررنگ کند.
پس حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) نیامده بود زمین شخصی خود را پس بگیرد؛ بلکه به بهانۀ فدک آمده بود تا این حقیقت را برای آن مردم و نیز آیندگان فریاد بزند؛ تا تمام اهل تاریخ بدانند که هر دارایی و علم و عبادت و اخلاقی دارند و هر سلوک و مجاهدتی می‌کنند، باید آنان را به تماشای نور خدا در ولایت برساند تا شیفته و فانی در ولایت شوند و خود و همه‌چیزشان را برای او بدهند. وگرنه بهشتی هم باشند، به خدا نمی‌رسند!
چنان‌که کم نبودند شمرها و ابن‌ملجم‌هایی که از همان امّت مسلمان سر برآوردند! کمالات و فضایل، کم نداشتند؛ اما صاحب‌کمال را نمی‌دیدند و اسیرِ داشته‌هایشان بودند. چون غافل بودند که خدا نعمت‌ها را می‌دهد تا آن‌ها برای رشد و کمال خود استفاده کنند؛ یعنی فقط مصرف‌کننده نباشند، بلکه صاحب‌نعمت را بشناسند و مسئولیت خود را نسبت به او ادا کنند. اما آن مردم نفهمیدند.
برای همین حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) پیش از آنکه حقّ خود دربارۀ فدک را مطالبه کند، همگان را در پیشگاه خدا قرار داد. اصلاً فدک را هم برای مسئولیتش در قبال منعم می‌خواست، نه برای خودش. زیرا می‌دانست مالک حقیقی، خداست؛ فدک هم مال اوست و باید برای او خرج شود. پس وقتی مردم آن را به راه دیگری می‌برند، دیگر نباید در دستشان بماند.
البته این مسئله فقط برای نعمت‌ها نیست؛ بلکه هر سختی و بلایی هم که می‌رسد، باید ببینیم چقدر ما را به مبدأ عشق و کمال وجودمان نزدیک‌تر می‌کند و اگر در این مسیر کمک‌کننده باشد، باید آن را به جان بخریم. چنان‌که حتی جنگ و تحریم و فشارهای آخرالزمانی نیز اگر در آن‌ها با بینش صحیح مقاومت کنیم، ما را خالص‌تر و بیشتر عاشق ولایت در جلوۀ ولایت فقیه می‌کنند.
پس به خود اجازه ندهیم برای حفظ نعمت‌ها یا فرار از سختی‌ها، کاری کنیم که نور منعم در وجودمان کم‌رنگ شود. بدانیم هم سختی‌ها هرچه باشند، می‌گذرند و هم نعمت‌ها هرچه باشند، رفتنی‌اند و برای ما نمی‌مانند؛ تنها وجه ماندگاری‌شان این است که ما را به منعم برسانند. پس دنبال رسیدن به بقا باشیم، نه حفظ فانی.
حضرت در بخش بعدی خطبه می‌فرماید:
«وَ أَشْهَدُ أَنَّ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، كَلِمَةٌ جُعِلَ الْإِخْلاَصُ تَأْوِيلَهَا وَ ضُمِّنَ الْقُلُوبُ مَوْصُولَهَا، وَ أَنَارَ فِي الْفِكْرَةِ مَعْقُولُهَا؛ الْمُمْتَنِعُ مِنَ الْأَبْصَارِ رُؤْيَتُهُ، وَ مِنَ الْأَلْسُنِ صِفَتُهُ، وَ مِنَ الْأَوْهَامِ كَيْفِيَّتُهُ.»
و گواهی می‌دهم معبودی جز خدا نیست که یکتاست و شریکی ندارد؛ کلمۀ توحید، اصلش اخلاص است، رسیدن به آن برای قلب‌ها تضمین شده و تعقل آن، فکر را روشن می‌کند. دیدنش برای چشم‌ها، وصفش برای زبان‌ها و درک چگونگی‌اش برای اوهام، محال است.
توحید جز به اخلاص، فهمیده و درک نمی‌شود. اخلاص چیست؟ کنار زدن همۀ پرده‌ها و دیدن اصل نور، تا نور چراغ‌ها در روشنایی خورشید محو شود. راه رسیدن به اینجا نیز فقط قلب است. اما کلمۀ توحید را باید در عالم عقل و معقولات نیز پیدا کرد؛ چگونه؟ با عبور از عالم حس و ظاهر نعمت‌ها و نظر به بطن آن‌ها و حقیقت خود و هستی.
پس راه درک منعم، قلب و عقل است؛ نه چشم و زبان و وهم.
«اِبْتَدَعَ الْأَشْيَاءَ لاَ مِنْ شَيْ‌ءٍ كَانَ قَبْلَهَا، وَ أَنْشَأَهَا بِلاَ اِحْتِذَاءِ أَمْثِلَةٍ اِمْتَثَلَهَا، كَوَّنَهَا بِقُدْرَتِهِ، وَ ذَرَأَهَا بِمَشِيَّتِهِ.»
خداوند اشیاء را نه از چیزی که قبلش باشد، پدید آورد و آن‌ها را بدون نمونه‌ای که از آن الگو بگیرد، آفرید؛ آن‌ها را به قدرتش تکوین داد و به مشیتش خلق کرد.
خدا ما را از هیچ‌چیزی خلق نکرده است؛ آن‌وقت ما چطور می‌خواهیم او را در چیزها بشناسیم؟ او همۀ هستی را از خود ظهور داده و با ذات خود بر خود دلالت کرده است. یعنی با بودن خود، تکوین هستی را به راه انداخته و نتیجه‌اش شده تمام آنچه می‌بینیم و نمی‌بینیم. مثل اینکه ما هنرها و استعدادهای خود را از درون خودمان بیرون می‌کشیم و ظهور می‌دهیم، نه اینکه چیزی از بیرون به ما داده شود. اصل، خود ما هستیم؛ برای همین حتی اگر روزی آن هنرمندی‌ها هم نباشند، ما هستیم و می‌توانیم دوباره ظهور دهیم و بسازیم.
حضرت در اینجا یک نظام جامع هستی‌شناسی بر مبنای توحید را ارائه می‌دهد و شهادت به توحید را نه‌فقط علم حصولی، بلکه علم حضوری و درک وابستگی همۀ هستی به ذات اقدس اله معرفی می‌کند. یعنی به جایی برسیم که ببینیم همه‌چیز ظهور ذات اوست و همۀ کثرات را در او فانی کنیم.
این عمیق‌ترین مرحلۀ توحید است که آن روز خیلی‌ها نفهمیدند! برخی هم فهمیدند و خود را به نفهمی زدند؛ یا گفتند: «این‌ها همه درست؛ ولی دیگر دیر شده، ما با سقیفه بیعت کرده‌ایم!» اندکی هم فهمیدند و برگشتند؛ اما آن‌ها نیز نتوانستند سلمان و ابوذر شوند. اکنون ماییم و این راه روشن؛ پناه می‌بریم به خدا از شرور نفس‌هایمان.
نظرات کاربران
هنوز نظری ثبت نشده است
اولین نفر باشید و نظر خود را ثبت کنید.